Τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να είναι ένα από τα σημαντικότερα διακυβεύματα του πολέμου. Μια σταδιακή αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας θα μπορούσε να ανακουφίσει τις χώρες που καταναλώνουν υδρογονάνθρακες, όμως θα αφήσει πίσω της μια περιοχή με βαθιές αντιπαλότητες. Ειδικά η διένεξη ανάμεσα στο Ιράκ, το Ιράν και το Κουβέιτ σχετικά με την οριοθέτηση των αντίστοιχων χωρικών υδάτων τους είναι ακόμη πιο εκρηκτική, καθώς καθορίζει την πρόσβαση σε ορισμένα κρίσιμα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Didier Ortolland
Λίγες ημέρες πριν από την έναρξη του πολέμου κατά του Ιράν από την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ, στα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου, η κυβέρνηση του Ιράκ γνωστοποίησε τις διεκδικήσεις της σχετικά με τα ύδατα του Περσικού Κόλπου, καταθέτοντας στον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών έναν κατάλογο με γεωγραφικές συντεταγμένες.
Η κίνηση αυτή προκάλεσε αμέσως κύμα διαμαρτυριών, ιδιαίτερα από τα έξι κράτη-μέλη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου: τη Σαουδική Αραβία, το Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κουβέιτ, το Ομάν και το Κατάρ. Το ζήτημα της πρόσβασης του Ιράκ στα επίμαχα αυτά ύδατα υφίσταται καθ’ όλη τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα. Σήμερα όμως αποκτά μια νέα διάσταση, μέσα σε ένα ιδιαίτερα τεταμένο περιφερειακό πλαίσιο, ειδικά αφού το Ιράν επίσης εμπλέκεται άμεσα.
Στη ρίζα αυτής της σύγκρουσης βρίσκεται ένα κλασικό γεωπολιτικό πρόβλημα: η επιθυμία του Ιράκ να απαλλαγεί από τον σχεδόν ολικό αποκλεισμό του από τη θάλασσα. Το 1914, το Ηνωμένο Βασίλειο εγκαθίδρυσε προτεκτοράτο στο Κουβέιτ (1) προκειμένου να εμποδίσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως και τη σύμμαχό της Γερμανία, να αποκτήσουν έναν λιμένα ανοικτής θαλάσσης στο δυτικό άκρο του Κόλπου και έτσι να είναι σε θέση να απειλήσουν το πέρασμα προς τις Ινδίες.
Το Ιράκ, που απέκτησε την ανεξαρτησία του από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1932, βρέθηκε με μια εξαιρετικά περιορισμένη έξοδο προς τη θάλασσα –μόλις 60 χιλιόμετρα, αν συνυπολογιστεί το κανάλι Χορ Αμπντάλλα– και με μια λασπώδη ακτογραμμή, χωρίς λιμένα ανοικτής θαλάσσης (2). Η Βαγδάτη βεβαίως διαθέτει, στα σύνορά της με το Ιράν, το λιμάνι της Βασόρας, το οποίο βρίσκεται σε απόσταση 100 χιλιομέτρων από τη θάλασσα, πάνω στον Σατ Αλ-Άραμπ, ποταμό που σχηματίζεται από τη συμβολή του Τίγρη και του Ευφράτη και του οποίου τα ύδατα μοιράζονται μεταξύ Ιράκ και Ιράν.
Ωστόσο, η Συμφωνία του Αλγερίου του Ιουνίου 1975 καθόρισε τα σύνορα πάνω στη μέση γραμμή του ποταμού. Προκειμένου να αποκτήσει μια λιγότερο ευάλωτη διέξοδο προς τη θάλασσα, το Ιράκ δημιούργησε επιπλέον το λιμάνι Ουμ Κασρ, που βρίσκεται σε έναν θαλάσσιο βραχίονα τον οποίο μοιράζεται με το Κουβέιτ, πίσω από το νησί Μπουμπιγιάν. Ωστόσο, η Βαγδάτη ποτέ δεν αποδέχθηκε πραγματικά την συγκεκριμένη κατάσταση: μετά την επανάσταση των «Ελεύθερων Αξιωματικών» του 1958, διεκδίκησε την κυριαρχία της επί του γειτονικού εμιράτου και αρνήθηκε για δύο χρόνια να το αναγνωρίσει όταν το Κουβέιτ απέκτησε την ανεξαρτησία του το 1961. Στη συνέχεια, διατήρησε τις διεκδικήσεις του επί των νήσων Μπουμπιγιάν και Γουάρμπα, οι οποίες βρίσκονται υπό την κυριαρχία του Κουβέιτ. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που οδήγησαν τον Σαντάμ Χουσεΐν να εισβάλει στη γειτονική του χώρα τον Αύγουστο του 1990, προκαλώντας έτσι τον Πρώτο Πόλεμο του Κόλπου.
Μετά από αυτή τη σύρραξη, τα Ηνωμένα Έθνη ίδρυσαν την Αποστολή Παρατήρησης των Ηνωμένων Εθνών στο Ιράκ και στο Κουβέιτ (UNIKOM), μια επιτροπή επιφορτισμένη με τον οριστικό καθορισμό των χερσαίων συνόρων μεταξύ των δύο κρατών. Αυτά χαρακτηρίζονταν από την ασάφειά τους και αφορούσαν, μεταξύ άλλων, τους θαλάσσιους βραχίονες – Χορ Αλ-Ζουμπέιρ, Χορ Σιτιάνα, Χορ Αμπντάλλα (3)– που χωρίζουν τις δύο χώρες και οδηγούν στο λιμάνι του Ουμ Κασρ. Η επιτροπή έθεσε σχεδόν το σύνολο των υδάτων του Χορ Αλ-Ζουμπέιρ υπό την κυριαρχία της Βαγδάτης, παρέχοντας μια σχετική ασφάλεια στην άμεση πρόσβαση στο λιμάνι του Ουμ Κασρ.
Αντίθετα, τα σύνορα στα ύδατα του Χορ Σιτιάνα και του Χορ Αμπντάλλα καθορίστηκαν επί της μέσης γραμμής. Αυτή η πρόταση επικυρώθηκε με το ψήφισμα 833 του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο εγκρίθηκε ομόφωνα στις 27 Μαΐου 1993. Η ιρακινή κυβέρνηση αρχικά το απέρριψε, προτού υποκύψει, με απροθυμία, μπροστά στην προοπτική άρσης των κυρώσεων. Το ψήφισμα αυτό, ωστόσο, άφηνε στις χώρες της περιοχής την ευθύνη να οριοθετήσουν τα χωρικά ύδατά τους, καθώς και τις αντίστοιχες Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ) τους.
Η πολιτική της ξέρας
Στη συνέχεια, οι δύο γείτονες συνήψαν μια συμφωνία ναυσιπλοΐας στον Χορ Αμπντάλλα το 2012. Στόχος ήταν η ρύθμιση της κυκλοφορίας, η οργάνωση της εκβάθυνσης της διώρυγας, καθώς και η αντιμετώπιση περιβαλλοντικών ανησυχιών. Όμως, το άρθρο 6 του κειμένου αναγνώριζε και πάλι ως σύνορο την οριοθέτηση της UNICOM του 1993. Η συμφωνία, που επικυρώθηκε το επόμενο έτος και από τα δύο μέρη, λειτούργησε λίγο-πολύ αρμονικά για μία δεκαετία, κυρίως χάρη στις περιοδικές συνεδριάσεις μιας μεικτής επιτροπής αρμόδιας για τη ρύθμιση της ναυσιπλοΐας. Ωστόσο, οι υποδομές που κατασκευάστηκαν εκατέρωθεν για να αντιμετωπίσουν την αναμενόμενη αύξηση της κυκλοφορίας εξακολουθούσαν να προκαλούν διενέξεις λόγω της στενότητας της θαλάσσιας ζώνης και των κινδύνων συσσώρευσης λάσπης στον πυθμένα του Χορ Αμπντάλλα. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι το λιμάνι Μουμπάρακ Αλ-Καμπίρ, που κατασκευάστηκε από το Κουβέιτ στα ανατολικά της νήσου Μπουμπιγιάν, καθώς και η διαμόρφωση μιας προβλήτας μήκους 5,4 ναυτικών μιλίων από το Ιράκ, στο πλαίσιο του σχεδίου του για το μεγάλο λιμάνι του Φάο. Από το 2019 η Βαγδάτη έχει διαμαρτυρηθεί αρκετές φορές για την κατασκευή από το Κουβέιτ μιας πλατφόρμας στον ύφαλο Φαστ Ελ Άιτζ, δίπλα στο Μπουμπιγιάν. Αυτή η εγκατάσταση επισήμως χρησιμεύει για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, ωστόσο το Ιράκ φοβάται ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στο πλαίσιο μιας υποθετικής συμφωνίας. Πράγματι, οι ξέρες –φυσικοί γεωλογικοί σχηματισμοί που καλύπτονται από τα νερά στην παλίρροια και αποκαλύπτονται στην άμπωτη– μπορούν να χρησιμεύσουν ως σημεία βάσης για τον καθορισμό των χωρικών υδάτων. Έτσι, εάν μια ξέρα βρίσκεται σε απόσταση 6 ναυτικών μιλίων από την ακτή, το κράτος θα μπορούσε να την θεωρήσει ορόσημο για την επέκταση των χωρικών υδάτων του και, αντί για τα σημερινά 12 μίλια, να επεκτείνει το όριό του στα 18 μίλια από τις ακτές του. Ένας χάρτης των θαλάσσιων ζωνών του Κουβέιτ που δημοσιοποιήθηκε το 2016 δείχνει ότι λαμβάνονται υπόψη οι ξέρες που βρίσκονται κοντά στη νήσο Μπουμπιγιάν.
Οι διμερείς σχέσεις επιδεινώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2023, όταν το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο του Ιράκ, στο οποίο προσέφυγαν βουλευτές από τον νότο της χώρας, οι οποίοι θεωρούνται προσκείμενοι στο Ιράν και εχθρικοί προς το ψήφισμα 833, αποφάσισε ότι η συμφωνία του 2012 ήταν αντίθετη με το ιρακινό Σύνταγμα, για λόγους περισσότερο διαδικαστικούς παρά ουσιαστικούς. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, η συμφωνία θα έπρεπε να είχε επικυρωθεί από το κοινοβούλιο με πλειοψηφία δύο τρίτων. Ο Ιρακινός πρωθυπουργός, αντίθετος σε αυτή την απόφαση, τάχθηκε υπέρ μιας νέας ψηφοφορίας για τη συμφωνία σχετικά με τον Χορ Αμπντάλλα, όμως εξαιτίας της πολυπλοκότητας του πολιτικού παιχνιδιού στο Ιράκ (4), η συμφωνία για τη ναυσιπλοΐα δεν ανανεώθηκε ποτέ.
Η αντιπαράθεση αναδεικνύει ξεκάθαρα το ζήτημα των θαλάσσιων ορίων των κρατών που βρίσκονται στον μυχό του Αραβο-Περσικού Κόλπου και της πρόσβασης στους φυσικούς πόρους, κυρίως πετρέλαιο και φυσικό αέριο, της υφαλοκρηπίδας. Τον Ιούλιο του 2000, η Σαουδική Αραβία και το Κουβέιτ δημιούργησαν μια κοινή ζώνη ανάπτυξης στα ανοιχτά των ακτών τους και αποφάσισαν να μοιράζονται τα οφέλη. Αυτή η περιοχή φιλοξενεί το σημαντικό κοίτασμα φυσικού αερίου Ντόρρα, εντοπισμένο από τη δεκαετία του 1960, η εκμετάλλευσή του όμως διαρκώς αναβαλλόταν λόγω διαφωνιών μεταξύ Ριάντ και Κουβέιτ. Η Τεχεράνη διαμαρτυρήθηκε αμέσως για τη δημιουργία αυτής της κοινής ζώνης, με το σκεπτικό ότι το Ιράν έχει επίσης δικαιώματα επί του κοιτάσματος. Η Βαγδάτη, που είχε παραμείνει διακριτική σχετικά με το ζήτημα, τον Αύγουστο του 2023 απέστειλε επιστολή στον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, τονίζοντας ότι το Ιράκ διεκδικεί επίσης δικαιώματα επί του συγκεκριμένου κοιτάσματος και ότι έχει εκφράσει επανειλημμένα αυτή τη θέση στις αρχές του Κουβέιτ.
Η νέα επιστολή προς τον Αντόνιο Γκουτέρες, τον Φεβρουάριο του 2026, συνοδεύεται από έναν χάρτη που προσδιορίζει τις ιρακινές διεκδικήσεις για τα χωρικά ύδατα, την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Η γραμμή των διεκδικήσεων ξεκινά από το σημείο 162 που ορίστηκε με το ψήφισμα 833 και κατευθύνεται προς τον νότο, περιλαμβάνοντας τις ξέρες Φαστ Ελ-Άιτζ και Φαστ Ελ-Κάιντ, οι οποίες βρίσκονται κοντά στην ακτή του Κουβέιτ. Παρατηρούμε επίσης μια παρέκκλιση προς τα ανατολικά στην έξοδο της εκβολής του Σατ Αλ-Άραμπ. Έτσι, η διεκδίκηση της Βαγδάτης αποκτά τη μορφή ενός είδους ορθογωνίου που περιλαμβάνει το κοίτασμα φυσικού αερίου Ντόρρα.
Η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών είναι μια αρκετά σύνθετη υπόθεση, δεδομένης της πολύ μεγάλης ποικιλίας στη μορφολογία των ακτογραμμών. Γι’ αυτόν τον λόγο η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν θεσπίζει κανόνα για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας ή της ΑΟΖ, αλλά υπενθυμίζει τον στόχο: την «επίτευξη μιας δίκαιης λύσης». Συνιστά απεναντίας τη μέθοδο της μέσης γραμμής για την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων, εκτός εάν υπάρχουν «ιστορικοί τίτλοι ή άλλες ειδικές περιστάσεις», κάτι που ενδεχομένως να ισχύει εν προκειμένω. Επιπλέον, όσον αφορά την υφαλοκρηπίδα (ή την ΑΟΖ), το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης θεωρεί ότι, στην πράξη, ενδείκνυται να χαράσσεται μια προσωρινή γραμμή ίσης απόστασης και στη συνέχεια να προσδιορίζονται οι «ειδικές περιστάσεις» που θα δικαιολογούσαν την παραίτηση από τη μέθοδο της ίσης απόστασης (5).
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κοίλη διαμόρφωση των ιρακινών ακτών συνιστά μια σχετική περίσταση και το σκεπτικό του δικαίου της θάλασσας θεωρεί ότι τα κράτη έχουν δικαιώματα, στο μέτρο του δυνατού, σε μια υφαλοκρηπίδα που αποτελεί τη «φυσική προέκταση» του εδάφους τους (6). Επομένως, η διεκδίκηση του Ιράκ, που απορρίπτει την εφαρμογή της μεθόδου των ίσων αποστάσεων, συμμορφώνεται με τη νομολογία. Είναι ωστόσο αμφιλεγόμενη ως προς τα όριά της: πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η «προσάρτηση» των υφάλων που βρίσκονται κοντά στην ακτή του Κουβέιτ; Επιπλέον, είναι μάλλον αμφίβολο ότι η υποθαλάσσια προβολή του ιρακινού εδάφους μπορεί να εκτείνεται μέχρι το κοίτασμα της Ντόρρα.
Τα κράτη συνηθίζουν, πριν ξεκινήσουν μια διαπραγμάτευση αυτού του τύπου, να προβάλλουν υπερβολικές αξιώσεις, τις οποίες στη συνέχεια εγκαταλείπουν. Σε αυτή την περίπτωση όμως η προοπτική μιας λύσης δείχνει μακρινή. Εξάλλου, το Κουβέιτ έχει προτείνει αρκετές φορές, μάταια, η διαμάχη να υποβληθεί στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας. Έτσι, αυτή η διεκδίκηση του Ιράκ, που πλέον δημοσιοποιήθηκε, ενδέχεται να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, ιδίως στο Ιράκ, όπου ένα τμήμα του πολιτικού φάσματος εξακολουθεί να αντιτίθεται στα σύνορα που καθορίστηκαν με το Ψήφισμα 833. Σε μια περιοχή αποσταθεροποιημένη εξαιτίας του ισραηλο-αμερικανικού πολέμου, η δυνητικά εκρηκτική αυτή διαμάχη εξακολουθεί, μέχρι στιγμής, να διευθετείται μέσω της νομικής οδού.
Didier Ortolland
Πρώην υποδιευθυντής Δικαίου της Θάλασσας, Διεθνούς Δικαίου Ποταμών και Πολικών Περιοχών στη Διεύθυνση Νομικών Υποθέσεων του γαλλικού υπουργείου Ευρώπης και Εξωτερικών Υποθέσεων (2016-2021). Το τελευταίο βιβλίο του: Les Mers de Chine. Géopolitique, confrontation et droit international, L’Harmattan, Παρίσι, 2024
μετάφραση: Μανώλης Βαρδής, Θανάσης Κούτσης
(1) Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε υπογράψει μια μυστική συνθήκη με τον σεΐχη του Κουβέιτ το 1899 και τα όρια του εμιράτου οριστικοποιήθηκαν με την αγγλο-οθωμανική σύμβαση του 1913.
(2) Η άκρη του Φάο, που διαχωρίζει τον Σατ Αλ-Άραμπ από τον Χορ Αμπντάλλα, έχει πλάτος μόλις 15 χιλιόμετρα περίπου.
(3) Ο Χορ Αλ-Ζουμπέιρ βρίσκεται στην είσοδο του λιμανιού του Ουμ Κασρ. Ο Χορ Σιτιάνα χωρίζει το κουβεϊτιανό νησί Γουάρμπα από το ιρακινό έδαφος. Ο Χορ Αμπντάλα –που χωρίζει το ιρακινό έδαφος από το νησί Μπουμπιγιάν– έχει μήκος λίγο περισσότερο από τριάντα χιλιόμετρα και ανοίγεται στον Αραβοπερσικό Κόλπο.
(4) Bader Al-Saif και Lahib Higel, Maritime disputes cast a pall over Iraq-Kuwait relations, International Crisis Group, 16 Ιουνίου 2025.
(5) Υπόθεση Maritime Delimitation in the Black Sea (Romania v. Ukraine), Διεθνές Δικαστήριο (ICJ/CIJ), Χάγη, 3 Φεβρουαρίου 2009.
(6) Υπόθεση North Sea Continental Shelf (Federal Republic of Germany/Denmark), Διεθνές Δικαστήριο (ICJ/CIJ), Χάγη, 20 Φεβρουαρίου 1969.
https://www.monde-diplomatique.gr/2026/09/article1503
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου