του Γιώργου Καραμπελιά
Απόσπασμα από το βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών βιβλίο του Γιώργου Καραμπελιά, Η ανολοκλήρωτη επανάσταση του Ρήγα Βελεστινλή, “κόψε το ρόδο πριν μαραθεί” (σσ.143-149), Εναλλακτικές Εκδόσεις.
Κατά την περίοδο 1788-1792, το επίκεντρο των επαναστατικών κινήσεων, στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, βρισκόταν στο Σούλι, τη Μάνη ή το Αρχιπέλαγος, με τον Λάμπρο Κατσώνη, ενώ, στη Βιέννη, είχε αρχίσει να λειτουργεί απλώς ένα κέντρο «προπαγάνδας» και επαναστατικών ζυμώσεων, γύρω από την Εφημερίδα και τις εκδόσεις βιβλίων από τον Ψαλίδα, τον Καρατζά, τους Πούλιους, τον Ρήγα… Οι «άνθρωποι των όπλων» έχουν την απόλυτη προτεραιότητα, μετέχοντας στον ρωσοτουρκικό πόλεμο, ή χρησιμοποιώντας τον[1].
Στη δεύτερη περίοδο, εκείνη του 1797, όταν κορυφώνεται η δραστηριότητα του Ρήγα, πραγματοποιείται ένα αποφασιστικό ιδεολογικό και οργανωτικό βήμα: η εμφάνιση της «επαναστατικής πρωτοπορίας» ή, τουλάχιστον, οι προσπάθειες για τη συγκρότησή της. Άσχετα με το εάν αυτή είχε ήδη λάβει ολοκληρωμένη οργανωτική μορφή ή βρισκόταν ακόμα σε αρχικό στάδιο διαμόρφωσης –κατ’ εξοχήν ιδεολογικού χαρακτήρα–, το κέντρο βάρους της επαναστατικής απόπειρας περνά στα χέρια «λογίων», εμπόρων, εκδοτών. Δηλαδή, σε αντίθεση με τα Ορλωφικά ή τις κινήσεις του Κατσώνη, οι επαναστατικές προσπάθειες μπαίνουν σε μία νέα ιστορική φάση, κατά την οποία οι Έλληνες αποπειρώνται τη διαμόρφωση ενός αυτόνομου επαναστατικού κέντρου που θα ξεκινήσει από την ιδεολογική συγκρότηση –Σύνταγμα, Θούριος, Επαναστατική Προκήρυξη–, θα προχωρήσει σε οργανωτικά μέτρα, με ένα επαναστατικό δίκτυο σε όλη την επικράτεια, και θα καταλήξει σε ανάπτυξη ένοπλων επαναστατικών κινήσεων με αφετηρία τη Μάνη και το Σούλι. Επρόκειτο για μια αποφασιστική στιγμή στην πορεία προς την Επανάσταση του ’21, τη στιγμή της συγκρότησης της οργανωμένης «πρωτοπορίας», η οποία θα λάβει την ολοκληρωμένη μορφή της με τη «Φιλική Εταιρεία». Ο Ρήγας και οι σύντροφοί του θα εγκαινιάσουν αυτή τη νέα ιστορική φάση, αρχίζοντας από την ιδεολογική και οργανωτική προετοιμασία. Και άσχετα από το εάν είχαν ή όχι συγκροτήσει μια παράνομη οργάνωση, ζήτημα για το οποίοι ερίζουν από παλιά οι ιστορικοί, και στο οποίο δεν θέλω να εισέλθω εδώ, ήδη κινούνταν πέραν της νομιμότητας των Αψβούργων: παράνομη εκτύπωση των επαναστατικών κειμένων, πολλαπλές μυστικές επαφές με συντρόφους, ή απλώς ανταποκριτές και συμπαθούντες, εκτός Βιέννης, απόπειρες επαφών με τον Βοναπάρτη, εκτύπωση του Στρατιωτικού Εγκολπίου.
